Een ritueel is een reeks handelingen die door de toewijding en de zorgvuldigheid waarmee ze worden uitgevoerd nauwelijks ruimte laat voor twijfel aan de zin ervan. Vooral als het om de gewichtige zaken van het leven gaat. Goden die het middelpunt zijn van wereldreligies kunnen het zich nauwelijks permitteren niet te bestaan als zoveel mensen bereid zijn deel te nemen aan perfect geregisseerde tot in de puntjes uitgewerkte religieuze rituelen te hunner ere. Begrafenisrituelen geven nog enig cachet aan het afscheid van een mens die er eigenlijk al niet meer is en daardoor zelf niet in staat is tot een zinnige bijdrage daaraan. En de dood zelf wordt er van zijn lelijkste kantjes mee ontdaan. De overledene is niet echt dood maar leeft voort, in een of ander nieuw leven en anders in de herinnering van de nabestaanden. Maar ook iets minder gewichtige zaken van het leven worden met behulp van rituelen in goede banen geleid. Kledingrituelen bieden bijvoorbeeld een kant en klare oplossing voor het niet te onderschatten vraagstuk ‘wat aan te trekken bij welke gelegenheid’. Het illustreert nog een eigenschap die eigen is aan rituelen; theoretisch kan je er best zonder maar als ze er eenmaal zijn maken ze zichzelf onmisbaar. Het kledingritueel brengt naast het begrip ‘juiste’ kleding namelijk ook het begrip ‘foute’ kleding met zich mee en ‘fout’ gekleed zijn kan verstrekkende negatieve gevolgen hebben.

Tot nu toe allemaal collectieve rituelen waar bijna geen ontkomen aan is. Maar ook eenvoudige dagelijkse handelingen in de privé-sfeer worden niet voor niets vaak rituelen genoemd. Ze worden namelijk vaak verricht met een vanzelfsprekendheid die de noodzaak er nog eens over na te denken weg lijkt te nemen. Best makkelijk dus, misschien dat hierin juist het praktisch nut van rituelen is te vinden. Het ritueel van het afwassen is daar een mooie illustratie van. Afwassen gebeurt gewoonlijk thuis en het vaste ritueel met kwast, zeep en water dat na verloop van tijd ontstaat voldoet in die situatie meestal redelijk. Maar het wordt interessant om te observeren wat de gevolgen van zo’n thuisritueel zijn als het nog steeds zonder nadenken ongewijzigd wordt toegepast in een situatie die zich daar in het geheel niet toe leent.

Op de camping bijvoorbeeld. De kampeerder is voor de huishoudelijke zaken, dus ook voor de afwas, opeens aangewezen op voorzieningen die gedeeld moeten worden met andere kampeerders. Die allemaal hun eigen opvattingen hebben over het gebruik daarvan. Zo worden de voor de afwas bestemde voorzieningen door sommige kampeerders voor alles gebruikt dat God verboden heeft. Inktzwarte zweetvoeten worden er in gewassen, frituurpannen en chemische toiletten worden er in geleegd en er zal ook ergens gekotst moeten worden als de bierconsumptie een kritische grens bereikt heeft. In die omstandigheden die vergelijkbaar zijn met die in een vluchtelingenkamp staan kampeerders zonder een moment na te denken hun afwasritueel af te werken alsof ze thuis zijn. Ze deinzen er niet voor terug de ‘schone’ vaat alvorens deze af te drogen neer te zetten in door voorgaande gebruikers achtergelaten ‘vloeistofresten’ waarvan alleen de kleur al aanleiding zou moeten zijn voor diepe argwaan. En waarin zich ook nog eens met het blote oog zichtbare maar moeilijk te determineren vaste bestanddelen bevinden. Een inspecteur voor de volksgezondheid zou er een beroerte van krijgen.

Juist zo’n simpel afwasritueel maakt veel duidelijk over het ontstaan van rituelen in het algemeen. Een ritueel is een mooie, praktische en lekker makkelijke oplossing voor een bepaald probleem op een bepaalde plaats in een bepaalde tijd. Soms niet eens mooi, zoals veel kledingrituelen. Soms te mooi, zoals religies. Zo mooi dat je er nauwelijks meer van af komt. Terwijl er inmiddels zoveel kennis is verzameld dat de goden zich best zouden kunnen permitteren niet te bestaan. Zodat dood gewoon dood is. Ook een praktische oplossing en zeker niet zonder charme.

Categorieën: Algemeen

8 reacties

viking · 31 oktober 2004 op 09:26

Behalve dat ik met godsdienst en afwassen helemaal niks heb en beiden graag aan anderen overlaat, is me overeenkomst is nog steeds niet echt duidelijk.

Wellicht dat een paar bakken koffie uitkomst biedt…

Maurits · 31 oktober 2004 op 11:23

[quote]Behalve dat ik met godsdienst en afwassen helemaal niks heb en beiden graag aan anderen overlaat, is me overeenkomst is nog steeds niet echt duidelijk.[/quote]
Tja Viking, ik had juist bedacht om het wezen van het ritueel te verkennen vanuit verschijnselen waar iedereen wel eens mee te maken heeft, religie en voor de heidenen afwassen. Maar ik had niet gerekend op iemand als jij. Dat poppeduifje heeft het maar zwaar. Of heb ik soms de opmars van de afwasmachine in het nederlandse huishouden onderschat? Die koppen koffie zou ik trouwens niet over het toetsenbord gooien.

tontheunis · 31 oktober 2004 op 18:45

Voorzover mij bekend vloeien rituelen voort uit allerlei geloven, overtuigingen, meningen en gewoonten. Het zal wel. Het mag ook. Want van mij mag je geloven wat je wilt. En dus ook dat dood niet dood is. Voor jou kennelijk overbodig, voor anderen een enorme troost.

Het vaste ritueel is dat anderen altijd de troep maken en ik de vaatwasser altijd in- en uitruim, dus uiteindelijk leveren rituelen naast troost ook ergernis op dus… Ik snap je stelling nog steeds niet…
Met melk en suiker, Viking?

TT

Maurits · 31 oktober 2004 op 21:35

[quote]Het vaste ritueel is dat anderen altijd de troep maken en ik de vaatwasser altijd in- en uitruim, dus uiteindelijk leveren rituelen naast troost ook ergernis op dus… Ik snap je stelling nog steeds niet…[/quote]
Beste TT, Zolang de afwas nog ergernis oplevert, denk je nog na en is het nog geen ritueel. Als het afwassen een automatisme wordt waar je niet meer over nadenkt zit de kans er in dat het een ritueel is. Snap je?

Mup · 31 oktober 2004 op 22:08

Dus zolang ik iedere avond blij ben met het alleen maar in hoeven drukken van het knopje van de vaatwasser, en ‘hem’ ook nog bedank, is het nog geen ritueel?

Of iedere avond steevast even de kinderen ‘check’

Zo als ik hem zie/lees, heeft je column voor mij de strekking dat het goed, en aan te raden is, er bij stil te staan dat niet alles voor iedereen zo vanzelfsprekend is als voor jou/mij. Zoals het gebruik van schoon water, b.v.

Shit, ik wordt niet goed van die avonden dat ik weer na een aantal dagen mijn X-shot krijg, en mijn gevoel weer eens niet op het scherm krijg!
In het kort, ik ben weer aan het denken gezet.
Heeft iemand een toeter voor me?

Groet Mup.

JAB · 1 november 2004 op 07:37

Tsja, wat ik eruit begrijp is dat het jouw mening is dat afwassen, althans zonder vaatwasser, evenals doodgaan een ritueel is. Maar dan is geboren worden ook een ritueel en hijgen na inspanning en kindjes maken en werken en relaxen en trouwen (gezien het hoge percentage scheidingen) en oorlog maken etc. etc. De consequentie van jouw ritueelbeschrijving moge duidelijk zijn. Als we nou al die dingen laten en overgaan tot een ritueelloze samenleving, hebben we niets meer om over te schrijven, want columnisterij is voor velen ook een ritueel. Ofschoon ik de vergelijking wel begrijp, althans dat hoop ik, vind ik dat het wel erg ver gaat (maar wie ben ik?). Aan de andere kant, je dwingt je lezer tot morele grensverlegging (en gebeurt dat ook niet door tal van personen in de wereld van vandaag de dag?).
JAB

tontheunis · 1 november 2004 op 08:42

[quote]Snap je?[/quote]

Nee. Want ik ben vroeger misdienaar geweest en geloof me, dat zit vol met rituelen. En daar ergerde ik me kapot aan als knaapje want het duurde en duurde maar (vooral Latijnse missen) en als het dat niet was dan was het wel de lucht van wierook die je compleet misselijk maakte en daarom ergerde ik me rot aan die rituelen, terwijl ze me tegelijkertijd volkomen verveelden.

Dus snap ik het niet. Maar never mind, het zal wel zo zijn als je zegt.

TT

Ma3anne · 1 november 2004 op 09:10

Rituelen hebben niet alleen met geloofsovertuigingen te maken. Elk mens heeft zijn/haar rituelen. Sterker nog, we zouden niet zonder kunnen, zonder in een complete chaos te geraken! Rituelen zijn nodig om onszelf te ordenen.

Soms verworden rituelen tot dwangmatige handelingen. Verslavingen zelfs.

Enkele van mijn rituelen:
*De manier waarop ik een sjekkie draai.
*Strijkritueel: telkens 10 dingen strijken en dan pauze houden.
*Opsta-ritueel.
*Computeraanzet-ritueel.
*En mijn heksenrituelen uiteraard. 😀

Wie zijn rituelen niet meer (her)kent, kent zichzelve niet… 😉

Geef een antwoord

Avatar plaatshouder