80 Jaar geleden overleed Frederik van Eeden (1860-1932). Hij schreef eens: “Het is onmogelijk woorden juist zoo te verstaan als ze neergeschreven zijn. Dat onze gevoelens bij het leezen juist dezelfde zouden zijn als de gevoelens van de schrijver bij het schrijven, is hoogst onwaarschijnlijk, ja ondenkbaar.” De boodschap is duidelijk. De dichter Martinus Nijhoff schreef het gedicht Awater met daarin ondermeer de regel “Lees maar, er staat niet wat er staat”. Prachtig! Het doet me denken aan het schilderij van de Belgische schilder Magritte waarop een pijp staat afgebeeld met de tekst “Ceci n’est pas une pipe” (Dit hier is geen pijp). Dat klopt: er ligt inderdaad geen pijp op het schilderij: de schilder heeft ‘slechts’ een pijp afgebeeld.
Door op een overigens deskundige en zeer artistieke manier met penseel, verf en doek te ‘spelen’ creëerde hij de illusie van een pijp. Met dichters en schrijvers is het net zo: zij ‘spelen’ met woorden, met taal en wekken de illusie van een heel leven, een gebeurtenis, een feit. Zij scheppen. Niet uit het niets (dat is onmogelijk, vandaar mijn atheïsme) maar met het materiaal dat in hun hoofd zit en voorhanden is.

Juist omdat het geschrevene niet meer is dan de illusie dat er iets staat dat de lezer bevalt (of juist boos maakt), maakt lezen zo moeilijk. Lezen is meer dan woorden kunnen spellen en zinnen begrijpen; het is meegaan met de dichter of de schrijver en zijn illusie opzuigen en daarmee een eigen illusoire wereld scheppen. Ik schreef eens een bontje (haiku):

als ik een boek lees
schep ik een eigen wereld
net als de schrijver

De lezer blijkt dus ook een schepper, maar een van een andere orde: hij herschept in zijn hoofd dat wat geschapen werd door de dichter / schrijver. De kunst van het lezen is open staan voor het gedicht en al wat geschreven is. En lezen is verdraaid moeilijk.

Categorieën: Algemeen

15 reacties

Avatar

sylvia1 · 25 juli 2012 op 17:46

Mooi onderwerp, Jan, en leuk gebracht met die citaten. Doet me denken aan een krantenartikel over de (Nobelprijs winnende) dichter Tomas Transtromer:

Daarbij is het grootste gevaar voor de dichter om datgene wat hij aan de orde wil stellen kapot te maken met zijn taal. In zijn bundel Oostzeeën uit 1974 vond hij voor dat probleem een schitterend beeld: kwallen die als ‘bloemen na een zeemansbegrafenis’ in het water drijven. ‘Haal je ze uit het water dan verliezen ze iedere vorm, zoals / een onbeschrijfelijke waarheid uit de stilte getild, uitgesproken wordt tot dode gelei’.

Avatar

Libelle · 25 juli 2012 op 18:42

Als je het eenvoudig houdt, ontstaan er weinig misverstanden. Dan is het herkenbaar, op zijn minst. Sommigen hebben daar niet genoeg aan en willen dat hen meer wordt aangereikt. Soms zien ze zelfs meer dan er is. Geef de lezer een handreiking, het is al zo moeilijk. Of spelen er andere motieven…
Goede column, terug naar de basis.

Avatar

JanBontje · 25 juli 2012 op 20:27

Dank je voor je reactie.

Eenvoudig houden: daar ben ik het wel mee eens, maar zeker in een gedicht kán dat vaak niet.
Poëzie kenmerkt zich m.i. juist door dat multi-interpretabel karakter…

Avatar

JanBontje · 25 juli 2012 op 20:30

Ik ga me eens verdiepen in die Tomas Transtromer. Wat een prachtig beeld, die kwallen als ‘bloemen na een zeemansbegrafenis’…
Zoals je kwallen stuk maakt door ze uit het water te halen, zo maak je gedichten kapot door te analyseren, uiteen te rafelen…

Bedankt!!

Avatar

Meralixe · 25 juli 2012 op 22:03

Graag gelezen!!!

Ook ik, ik, vecht bij het schrijven met drie gegevens:1, Wat wil ik zeggen?
2, Hoe schrijf ik het op?
3, Hoe zal de lezer het lezen?

Materie waar ik op een warme zomeravond als nu niet zo gemakelijk mee overweg kan.
4, Wie is de lezer en in welke gemoedstoestand verkeert hij. (zij) :pint:

Avatar

Mien · 26 juli 2012 op 00:09

[color=FFFFFF].[/color]
Mooi stukje.

[u][b]Ceci c’est ne pas Mien[/b][/u]

Avatar

pally · 26 juli 2012 op 08:52

Goed stukje, Jan. Net als in gesproken taal iedereen iets anders hoort, creeren lezers om wat ze lezen heen, een andere inhoud, waarin ze hun verleden, opvoeding, taalbegrip,gevoeligheden enz. menemen. De ene tekst zal dat veel meer doen dan de andere( kwaliteit?)

groet van pally

Avatar

Harrie · 26 juli 2012 op 09:02

Tussen de regels doorschrijven en -lezen is een grote kunst. Knap als je dat voor lekaar krijgt.

Avatar

JanBontje · 26 juli 2012 op 23:11

Dank je Mien.

Ceci n’est pas le MIENne 🙂

Avatar

JanBontje · 26 juli 2012 op 23:11

Bedankt voor de tips /opmerkingen.

Fijne zomer!

Avatar

JanBontje · 26 juli 2012 op 23:12

Dank je wel pally.

Naar aanleiding van deze column heb ik elders een aardige gedachtewisseling. Leerzaam! :toeter:

Avatar

Dees · 27 juli 2012 op 10:49

Ik vraag me af of een lezer herschept, of schept binnen de kaders die zijn geest hem toestaan aan de hand van het door de schrijver gebodene. Lezen is ook een creatief proces en daarmee niet per se moeilijk. Ik denk uiteindelijk dat de schrijver meer bezig is met de lezer, dan de lezer met de schrijver. De lezer heeft meer vrijheid, tenzij hij zich tot doel stelt de schrijver te volgen. Mooi stukje, zet me iig aan het denken.

Avatar

Sagita · 27 juli 2012 op 10:59

Ja wat een prachtige omschrijving Sylvia!

Avatar

Sagita · 27 juli 2012 op 11:22

van Eeden, Nijhoff en Margritte niet de minsten en het raakt allemaal aan de beperktheid om elkaar helemaal door en door te begrijpen!
Interessant stuk!

Avatar

KingArthur · 28 juli 2012 op 11:29

En zo bestaan er in een keer een hele hoop parallellen werelden van iedere lezer met een eigen interpretatie.

Helemaal eens met je tekst (volgens mijn eigen interpretatie)

Geef een antwoord